Paleantropy potrafią produkować narzędzia. Jeżeli pominiemy różnice w poziomie komplikacji procesu technologicznego między produkcją blachy w stalowni i kijem tak zaostrzonym, że nadaje się do polowania na drobne gryzonie, dostrzeżemy, że opanowanie umiejętności produkowania narzędzi jest jakościowym skokiem w stosunku do rzeczywistości. Nie jest ważne, czy człowiek produkuje dzidę w ten sposób, że ostrzy koniec patyka lub czy składa stację orbitalną odległą od Ziemi o osiemdziesiąt tysięcy kilometrów. I w jednym, i w drugim przypadku człowiek aktywnie zmienia swoje otoczenie, a różnica, choć wielka, jest jedynie różnicą poziomu złożoności zadania¹⁷. Świat już nie jest tylko dany, ale również, czasami, jest podległy. Produkcja narzędzi emancypuje człowieka. Daje mu dostęp do rzeczywistości własnej, ludzkiej. Rozdziela świat Człowieka i Natury, wywołuje trwający wiele stuleci konflikt znany pod szyldem opozycji „Natura – Kultura”¹⁸. Pierwsze ślady materialne świadczące o produkcji narzędzi przez ludzi pochodzą sprzed dwóch milionów lat.

Skoro produkowane narzędzia są narzędziami wielokrotnego użycia, należy zadbać o ich trwałość, funkcjonalność. Powinny być też ergonomicznie dostosowane do potrzeb właściciela, a nawet powinny być zaopatrzone w znaki własność potwierdzające. Rozwija się produkcja narzędzi do wytwarzania narzędzi. Produkcja narzędzi jest jedną z pośrednich czynności przygotowawczych – realizujących cele operacyjne – w szeregu czynności składających się na działalność celową. To już nie jest realizacja planu w bieżącej, rozwijającej się sytuacji. Produkcja narzędzi opiera się na zdolności przewidywania, precyzyjnego przewidywania sytuacji, w których narzędzia zostaną użyte. Przewidywanie to musi dotyczyć sytuacji dostatecznie odległych i nie związanych z tym, co człowiek robi teraz. Produkcja narzędzi wymaga po prostu czasu, uwagi, wysiłku fizycznego i umysłowego.¹⁹ Rozwój człowieka jest procesem ciągłym, lecz jeśli szukalibyśmy momentu zwrotnego, od którego – mniej lub bardziej symbolicznie – zaczynałaby się właściwa historia człowieka, to właśnie ten moment, kiedy człowiek przestaje reagować, a działa zgodnie z wewnętrznymi planami i strukturami działania²⁰ jest początkiem. Rozpoczyna się, we wzmacniającym się sprzężeniu zwrotnym, samorozwój człowieka, będący nie oportunistycznym przystosowaniem się do otoczenia, ale twórczym przekształcaniem środowiska. Owa kształtująca interwencja pozwoli człowiekowi opanować wszystkie środowiska, pokonać wszystkie bariery ekologiczne²¹, geologiczne i klimatyczne. Ekspansja ta będzie trwała zwycięsko przez miliony lat, aż stanie się pułapką gatunku.

Narzędzia paleantropów nie są prostym przedłużeniem kończyn. Zilustrujmy rzecz przykładem. W eksperymencie sprawdzano, czy szympans potrafi dosięgnąć banana, który umieszczony jest poza zasięgiem ręki. Przed eksperymentem w klatce położono patyk i postawiono pudełko wielkości stołka. Chodziło o to, by przedmioty nie zwracały uwagi małpy, żeby po prostu były elementami otoczenia. Już po kilku próbach szympans zrezygnował z dosięgnięcia banana ręką. Wziął kij, ale i tak banan był za daleko. Porzucił kij, przesunął pudło, wszedł na nie, ale także wtedy banan był poza jego zasięgiem. Szympans usiadł na podłodze i przez chwilę nie poruszał się. Później wstał, poprawił pudło i biorąc patyk do ręki sięgnął po banana stojąc na podwyższeniu. O to chodziło. Należało oba przedmioty wykorzystać jednocześnie.²² Po zjedzeniu banana szympans przestał interesować się swoimi narzędziami. Narzędzia, z których korzystał, były gotowe. Pełniły tylko jedną funkcję – przedłużały ramię.

Ludzie zachowują się inaczej. Raz użyte narzędzie zostaje zachowane jako użyteczne właśnie, a więc cenne, a narzędzia przygotowane specjalnie pozwalają robić coś, czego gołą ręką zrobić nie można, np. wspomniane cięcie.

Szczególnym narzędziem, o wszechstronnym zastosowaniu, ubóstwionym lub przez bóstwa danym, zmitologizowanym, jest opanowany przez paleantropów ogień. Umiejętność posługiwania się ogniem jest datowana, w ostrożnych rachubach, na ok. sześćset tysięcy lat przed Chrystusem.²³ Już wówczas człowiek potrafi wzniecać ogień, podtrzymywać go i przenosić na inne miejsca. Walory użytkowe ognia będą poznawane przez tysiąclecia, ale już na początku człowiek dowiedział się, że jest jedynym zwierzęciem, które ogień oswaja. Krąg ognia ma głębokie znacznie w kulturze. Kiedy ludzie spotykają się w kilka lub kilkanaście osób, by coś omówić czy przedyskutować, najbardziej demokratyczną formułą spotkania jest okrągły stół. To archaizm, ślad po kręgu, w którym siedzą członkowie grupy pierwotnej. Zjawisko to jest z powodzeniem wykorzystywane w grupach terapeutycznych.²⁴

PRODUKCJA NARZĘDZI DO PRODUKCJI NARZĘDZI

Wspomniana nadwyżka produkcyjna i proces przekształcania zachowania z zachowania reaktywnego w działanie ukierunkowane na cel powoduje, że człowiek staje się podmiotem sytuacji, a nie tylko jej uczestnikiem. Inaczej mówiąc, wzrasta stopień swobody wyboru reakcji. Reakcja zależy nie tylko od bodźca, ale również od wewnętrznej dyspozycji podmiotu do działania. Skoro zachowanie człowieka nie jest już zdeterminowane przez sytuację, to muszą powstać podmiotowe i społeczne mechanizmy stabilizujące i regulujące to działanie. Rozwój społecznych mechanizmów regulujących zachowanie człowieka ma oczywiście wielostronne uwarunkowania, takie jak np. rozmnażanie i reglamentacja społeczna prawa do prokreacji, narodziny i konieczność sprawowania przedłużonej opieki nad dzieckiem i inne. Tutaj szczególnie interesujące wydaje się powstanie i utrwalenie społecznego podziału pracy, ponieważ okaże się, że przypuszczenie, iż podział pracy jest wynalazkiem czasów historycznych, jest kolejnym złudzeniem, któremu chętnie ulegamy.

Oczywisty wydaje się, utrzymujący się do dziś, podział pracy ze względu na płeć. Fizjologia gatunku związana z rozrodem, karmieniem i opieką nad potomstwem jest podstawą tego podziału. Wieloletni okres przywiązania matki do dziecka stwarza oczywisty problem utrzymania samca, który winien być zainteresowany opieką i wyżywieniem zarówno matki, jak i dziecka, lub wielu kolejno pojawiających się dzieci. Chodzi po prostu o to, żeby samiec zechciał wrócić z polowania do swojej samicy i jeszcze przyniósł coś do zjedzenia. Zwróćmy uwagę na fakt, że człowiek w znacznie mniejszym stopniu podlega przymusom instynktownym i w przeciwieństwie do sikory, która musi karmić, bo tak jej instynkt nakazuje, człowiek może po prostu odmówić. Podtrzymaniu związku płci służą dwa mechanizmy adaptacyjne: stała, a nie tylko w okresie rui, receptywność seksualna samicy i seksualna nagroda w postaci orgazmu oraz, z seksualnością silnie związana, rozwijająca się więź uczuciowa i emocjonalna w diadzie.²⁵

Podział pracy ze względu na płeć dotyczy nie tylko możliwości udziału w polowaniu. Pozostająca na miejscu kobieta wykonuje różne prace, z efektów których korzystał będzie również mężczyzna – porządkuje otoczenie (teraz to się nazywa sprzątanie), podtrzymuje ogień, zbiera różne części rosnących w pobliżu roślin. Ale również – dba o swoją atrakcyjność, pracuje na rzecz trwałości więzi.²⁶

Łatwy do przyjęcia wydaje się również podział pracy na tle posiadanych narzędzi i opanowanych przez jednostkę umiejętności. Jeden myśliwy jest specjalistą od łuku, inny od dzidy, a jeszcze inny celnie rzuca kamieniami. Polowanie paleantropów jest zwykle działaniem zespołowym, przydzielenie ról w czasie polowania wydaje się naturalnym skutkiem sprawnej organizacji grupy. Ale mogą znajdować się w grupie tacy mężczyźni, którzy wskutek wad rozwojowych lub doznanych wypadków i zranień, do polowania nie nadają się, choćby z powodu upośledzenia motoryki. Nie muszą zostać zabici, wypędzeni z grupy. Mogą szyć, ciosać drewno czy kamienie, lepić naczynia, produkować broń. Za wykonane prace otrzymują pożywienie. Rozwija się, tylko liczebnością i zasobnością grupy ograniczona, wyspecjalizowana produkcja oraz rozmaite usługi. Usługodawcą szczególnego rodzaju jest szaman.

USŁUGI I WYMIANA

Usługi w sposób naturalny pojawiają się w organizacji świata zwierząt. Niczym innym jak usługą jest przytulenie się dwóch niedźwiadków polarnych. Służą sobie wzajemnie: redukują utratę ciepła i ... samotność. Nie ma lepszej pociechy w lodowej pustyni niż bijące obok serduszko.

Brzegowo, pierwszą usługą, jaką potrafimy zidentyfikować, jest wydanie na świat potomstwa. To zadanie wymagające nakładów energii, a w przypadku człowieka – inwestycja, która nigdy się nie zwraca.

Pierwszy podział pracy wymusza dystrybucję dóbr przez pracę stworzonych. Dystrybucja jest usługą. Ktoś zupę gotuje i ktoś tę zupę podaje.  Ktoś przynosi coś, przenosi, wynosi. Ktoś poprawia, naprawia, uzasadnia. Wszystkie te czynności zmieniają strukturę świata, choć niczego nowego, materialnego w ten świat nie wnoszą. To są właśnie usługi.²⁷

Usług nie wymyślono dla obsługi produkcji. Usługi są przedprodukcyjne, bo zanim człowiek cokolwiek umiał wyprodukować, to już umiał dotknąć łzy na policzku partnera.

Szaman, „on”, obcy, uzdrawiacz, wiedźma, to ktoś, kto uczestniczy w społeczności w sposób szczególny. Lokowany na uboczu, uzdrawia, uczy, rozwiązuje spory. Jest przywoływany na pomoc. Szaman  w codziennym istnieniu grupy pierwotnej pełni niezwykle użyteczną rolę. I ma rolę jeszcze ważniejszą. To szaman opowiada przy ognisku o czynach przodków, o heroizmie wojowników, o mądrości matek. Opowiada bajki, legendy o tych, którzy dawno odeszli, ale odeszli w chwale. Układa historię grupy, rodu, wsi.

Szaman świadczy usługi pogrzebowe. Zna i prowadzi rytuały żałobne. Nadaje kształt konkretnych zachowań żalowi po stracie i tym sposobem leczy, uzdrawia tych, którzy pozostali.

KULTURA

Tworząc system wzorców zachowania, rytuały związane ze zdobywaniem żywności, produkcją narzędzi, regulacją wzajemnych stosunków w życiu codziennym, takich jak zachowania miłosne, opieka nad dziećmi, karanie występków, obsługa śmierci, paleantropy tworzą kulturę. Nie jest kultura wymysłem, aktem woli. Jest koniecznym narzędziem regulacji stosunków człowiek – natura. Szczególna rola w tworzeniu i funkcjonowaniu kultury przysługuje językowi. Dobrze jest pamiętać, że kultura nie jest wytworem dziewiętnastowiecznego mieszczaństwa. Powstała dwa miliony lat temu i to, w czym uczestniczymy obecnie, jest wytworem tego wielowiekowego procesu rozwoju.

ZAKOŃCZENIE

            Tekst ten jest prowokacją do dyskusji. Nie jest systematycznym wykładem, lecz sugestią, że warto w ekonomicznych rozważaniach na temat człowieka przyjąć szerszą perspektywę. Ekonomia w zachowaniu organizmów żywych istnieje po prostu i nie ma „homo oekonomicus”²⁸, bo już gepard musi obliczać ekonomię ataku (po trzech nieudanych próbach polowania umiera z głodu, ponieważ wydatki energetyczne wykluczają możliwość następnej próby zdobycia pokarmu). Reguły zachowań ekonomicznych obowiązują wszystkie żywe organizmy i warunkują przetrwanie.²⁹ Ekonomia nie zaczęła się od angielskiej rewolucji przemysłowej.