Boimy się wszystkiego, co może sprawić nam przykrość, ból lub spowodować poważne kłopoty.

Lęk wrodzony jako uczucie wynika z faktu oddzielenia dziecka od matki w trakcie narodzin. Towarzyszy każdemu człowiekowi w mniejszym lub większym stopniu przez całe życie. Aby umieć sobie z nim radzić w przyszłości, dziecko już w pierwszym okresie życia powinno mieć jak największe poczucie bezpieczeństwa, które wzmocni je psychicznie.

Lęk i strach nie są łatwe do odróżnienia dla rodziców dziecka. Co widać? Dziecko poci się, drży, wtula głowę w fałdy ubrania dorosłego, przytula ulubioną zabawkę, oczy szeroko otwarte. Czasami dzieci zaciskają powieki, jakby miały nadzieję, że to "coś" naprawdę zniknie, gdy przestaną to widzieć.

Strach - to uczucie, że grozi coś konkretnego, niebezpieczeństwo jest widoczne, obiektywne, czyli zagraża nie tylko dziecku, które się boi, ale też innym osobom ze względu na rzeczywiste zagrożenie. Strach - na przykład przed nadjeżdżającym samochodem.

Lęk - zagrożenie znajduje się wewnątrz osoby przestraszonej. Niebezpieczeństwo w przypadku lęku jest ukryte i subiektywne. Lęk jest stanem emocjonalnym, który może mieć związek z sytuacją zagrożenia, ale często jest wynikiem myśli, fantazji, wyobrażeń, poczucia odrzucenia, osamotnienia - na przykład lęk przed ciemnością, lęk o to, że stanie się coś złego osobie najbliższej.

W przypadku strachu wystarczy usunąć jego fizyczną przyczynę, jeśli chodzi o lęk sprawa jest bardziej skomplikowana. Źródłem lęku jest psychika dziecka.

Obawa - że coś się nie powiedzie.

Człowiek mały i duży najsilniej odczuwa lęk przed nieznanym: szmer, ciemna przestrzeń, niepewna sytuacja. Zasadniczym czynnikiem odczuwanego lęku jest fakt, że sytuacje są nieznane. Dorosły może przewidzieć, co np. czeka go w kontaktach z innymi ludźmi, negatywna emocja występuje krótko i pokonywana jest przez refleksję, dążenie do rozpoznawania rzeczywistości. Dziecko nie rozumie większości sytuacji, które dzieją się wokół nas.

Zmysły. Małe dziecko widzi świat mniej wyraźnie niż dzieci starsze i dorośli, ostrość wzroku wzmaga się z wiekiem. Gorzej widziane przedmioty są trudne do rozpoznania, dlatego łatwo je przestraszyć. Dziecko nie tylko widzi inaczej niż dorosły, również jego smak jest wrażliwszy, ma na języku ok. 10 razy więcej zakończeń smakowych niż dorosły. Smak jego jest wrażliwy i bardziej zróżnicowany. Rodzice powinni starać się nie dawać dziecku potraw, których nie lubi, nie wmuszać ich. W przeciwnym razie dziecko będzie czekać na niektóre posiłki z obawą, nabierze niechęci do jedzenia, może to spowodować wymioty i inne zaburzenia w trawieniu.

Lęk powtarzający się bez istotnej przyczyny lub tylko z obawy przed zetknięciem się z domniemanym obiektem może, szczególnie u nadwrażliwych dzieci, utrwalić poczucie niepewności lub zagrożenia zmieniając ich zachowanie w dominującą i rozszerzającą się postawę wycofania, unikania kontaktów i nowych sytuacji. Stopniowo pogłębia złą adaptację społeczną dziecka.

Przykłady reakcji autonomicznego układu nerwowego: przyspieszone bicie serca, ból brzucha, zaczerwienienie - bladość, rozszerzenie źrenic, uczucie duszności, pocenie się.

Trzy główne systemy mające wpływ na powstawanie lęku to szkoła, dom, grupy rówieśnicze.

Niektórzy psychologowie twierdzą, że tylko prawidłowo zaspokojona potrzeba bezpieczeństwa w wieku dziecięcym zapewnia właściwy rozwój uczuciowy i pozytywne kształtowanie się osobowości dziecka. Zachwianie poczucia bezpieczeństwa we wczesnych latach powoduje nieodwracalne zmiany w strukturze osobowości człowieka dorosłego. Jeśli u dziecka pojawił się lęk płynący z braku poczucia bezpieczeństwa w dzieciństwie, może on pozostać na długo, a czasem na zawsze.

Ktoś, kto wyrastał w atmosferze zagrożenia (niezależnie od tego, czy był straszony, czy np. utracił któregoś z rodziców), ma w późniejszych latach poczucie mniejszej wartości jako człowiek, jako jednostka w społeczeństwie. Jest to źródło poważnych zaburzeń w zachowaniu, a nawet w psychice. Dziecko, które utraciło poczucie bezpieczeństwa, jako człowiek dorosły całą swoją energię życiową poświęca na opanowanie nieustannie nurtującego go lęku. Taki człowiek niewłaściwie ocenia sytuacje, często bezpodstawnie odczuwa zagrożenie własnej osoby. Stąd też niepewność siebie, własnych opinii, obniżenie własnej wartości, niechęć do ryzyka i brania odpowiedzialności, ucieczka w chorobę, nadmierne obarczanie się winą za wszystkie niepomyślne wydarzenia życiowe.

Ważny problem stanowi całość rodziny - rozbita załamuje poczucie bezpieczeństwa dziecka, bowiem rodzice stanowią dla niego całość emocjonalną. Kiedy zabraknie jednego z nich, dziecko odczuwa stały niepokój, brak oparcia, często rozejście rodziców odbiera jako wymierzoną sobie karę i szuka swojej winy w tym, co się stało. Dziecko powinno również od rodziców uzyskać umiejętność odróżniania dobra od zła, świadomość tego, co wolno, a czego nie wolno. Pozbawione tego staje się niepewne siebie, a później szuka niewłaściwego oparcia w środowisku, które gotowe jest je przyjąć, ale żądając czegoś w zamian. Trudno mu znaleźć własną drogę, brak ukształtowanych zasad moralnych jest stałym źródłem niepokoju.

Lęk tkwi niejako w samym dziecku, niezależnie od bezpośredniej przyczyny zewnętrznej, która go wywołała. U dzieci 3-4 letnich ma charakter uogólniony - jest to rodzaj paniki, wypełnia ona dziecko negatywnym uczuciem wiążącym się z poczuciem opuszczenia, zagrożenia i bezradności. Dzieci 5-6 letnie boją się zawsze "czegoś". Małe dzieci pozostawione wieczorem w pokoju przeżywają lęk przed ciemnością i samotnością, przed tym, że rodzice gdzieś pójdą, że stanie się coś strasznego. Jest to lęk przed całym otoczeniem - jeśli jest prawdziwy, można dostrzec jego objawy. Charakterystyczne dla dziecięcego zdobywania poczucia bezpieczeństwa jest przeżywanie lęku, który ma chronić przed innymi lękami - np. dziecko boi się ciemnej szpary pod szafą, gdy wyczuwa napiętą atmosferę między rodzicami, choćby o niej nie wiedziało. Dobrym sposobem ukojenia lęku przed snem jest poczytanie wesołej książki, śpiewanie kołysanek, których monotonna melodia uspokaja dziecko. Jeśli dziecko zasypia z niepokojem, wielokrotnie woła rodziców, budzi się z płaczem, dobrze zostawić mu zapalone światło, aby po przebudzeniu wiedziało, gdzie się znajduje i nie bało się ciemności.

Lęk przed otoczeniem wynika z nieznajomości terytorium, po którym dziecko się porusza. Dlatego bardzo wskazane jest wczesne zapoznawanie dziecka z topografią własnego domu, ulicy i okolicy. Warto zwrócić uwagę na sprawy związane z rodzeństwem. Zasadniczo obecność innych dzieci wpływa kojąco i uspakajająco.

Ile to potrwa? Dzieci żyją głównie chwilą obecną, zapamiętując zdarzenia minione nie w kolejności następstwa czasu, ale o tyle, o ile zyskały one wyraziste zabarwienia uczuciowe, np. były zabawne, śmieszne albo przerażające. Dziecko nie ma wyrobionych norm czasowych, nie umie powiedzieć, gdzie było dwa miesiące temu, ale potrafi powiedzieć, co dostało na Gwiazdkę.

Lęk przed bólem - pojawia się stosunkowo wcześnie, narasta stopniowo w pierwszych latach życia. Ok. 3-4 roku życia pojawia się oprócz ucieczki mechanizm racjonalizacji, np. "nie trzeba się bać, bo on jest tylko narysowany". Racjonalizacja może przerodzić się w zainteresowanie. U podłoża dziecięcej projekcji możemy odnaleźć złe stosunki między dziećmi i rodzicami lub rówieśnikami.

Lęk separacyjny - jest to tzw. lęk naturalny (rozwojowy). Przychodzi w życiu człowieka okres, w którym zmieniają się formy tego lęku, ale jest on z nami zawsze. Do 3-4 roku życia lęk separacyjny jest naturalną emocją, która jest tym pełniejsza, im bardziej dziecko jest związane z rodzicami - np. płacz dziecka przed rozstaniem się z mamą przed pójściem do przedszkola.
Składniki:

• frustracyjna możliwość utraty relacji, czuje się oddalone od matki;
• odchylenia od utartego schematu;
• poczucie bezradności;
• lęki nocne i lęki społeczne są odmianami lęku separacyjnego;

Lęki symboliczne - związane są ze sposobem myślenia dzieci 2-7 letnich. Pojawienie się symbolu w myślach jest rezultatem rozwoju wyobraźni - zaczyna się ona rozwijać już u półrocznego dziecka. Lęk symboliczny to projekcja strachu dziecka na obiekty zewnętrzne lub sytuacje.

Lęk przed symbolami - np. gdy szal na ziemi zwinie się w kłębek, może symbolizować węża. Sztywne formy projekcji są fobiami - dziecko wraca do doświadczenia, które mocno się utrwaliło. Fobia: przed chorobami, uszkodzeniami ciała, zwierzętami; neofobia - lęk przed dotykiem (mówi o zerwanych więziach z matką, dziecko nie jest przyzwyczajone do dotykania - pragnie kontaktu, a jednocześnie reaguje krzykiem, odpychaniem).

Co może powodować lęk:

• wszystko co łączy się z postacią nauczyciela;
• sytuacja ograniczania i porównywania z innymi;
• normy czasowe w wykonywaniu zadań, związana z tym rywalizacja między grupami.

Możliwość zmniejszenia częstotliwości pojawiania się sytuacji lękowej:

• klimat współpracy i zrozumienia;
• czynnik stawiania zadań tak, aby były dla dziecka wyzwaniem;
• zapewnienie warunków do wykonania zadania;
• odczucie przez dziecko satysfakcji z wykonania zadania;

Rysunek pozwala odreagowac silnie przeżyte emocje:

1. Czego się boję.
2. Czego nie lubię u najbliższej osoby.
3. Mój wróg numer jeden.
4. Straszny sen.
5. Straszne zdarzenie.
6. Broń na strachy
7. Jak Kasia i Miś wygrywają z groźnym psem.

RODZAJE LĘKÓW U DZIECI
W ZALEŻNOŚCI OD WIEKU DZIECKA

Wiek życia	Przedmiot reakcji lękowych
0-6 m.ż.	Utrata opieki, głośne dźwięki
7-12 m.ż.	Obce osoby, pojawianie się obiektów w sposób nagły, niespodziewany
1 r.ż.	Separacja od rodziców, obce osoby, bodźce bolesne
2 r.ż.	Hałaśliwe przedmioty (np. odkurzacz, syrena alarmowa, piorun), zwierzęta, ciemne pomieszczenie, separacja od rodziców, obiekty o dużych rozmiarach, zmiany w najbliższym otoczeniu
3 r.z.	Maski, ciemność, zwierzęta, separacja od rodziców
4 r.ż.	Separacja od rodziców, zwierzęta, ciemność, duże hałasy (np. w nocy)
5 r.ż.	Zwierzęta, "źli" ludzie, ciemność, separacja od rodziców, zranienia
6 r.ż.	Obiekty nadnaturalne (np. duchy, wiedźmy, potwory), rany cielesne, pioruny i błyskawice, pozostawanie samemu, samotne zasypianie, separacja
7-8 r.ż.	Obiekty nadnaturalne, ciemność, sytuacje lękowe występujące w mediach, pozostawanie samemu, rany cielesne
9-12 r.ż.	Egzaminy i sprawdziany w szkole, wyniki w nauce, rany cielesne, wygląd zewnętrzny, śmierć, pioruny i błyskawice, ciemność (mały odsetek)