Środowisko pracy stwarza wiele zagrożeń dla zdrowia osób pracujących. Do tej pory badacze koncentrowali się głównie na czynnikach fizycznych, ekonomicznych i biologicznych (Matuszyński, 2004). Współcześnie zwraca się dużą uwagę na rolę czynników psychospołecznych, takich jak stres. Szkodliwe działanie stresu w miejscu pracy zostało potwierdzone wieloma badaniami, jednak od niedawna zainteresowano się czynnikami wywołującymi stres w  miejscu pracy. Jednym z nich jest zjawisko mobbingu (Sikorska, 2002).

Badania pokazują, że mobbing występuje w wielu organizacjach i ma bardzo szkodliwy wpływ nie tylko na samą organizację, ale także na ofiarę, jej rodzinę i całe społeczeństwo. Znane są już okoliczności występowania mobbingu – czynniki, które pozwalają zaistnieć takiej sytuacji i ułatwiające jej powstanie (Kmiecik-Baran i Rybicki, 2003). W Polsce bazą informacji na ten temat są głównie badania z krajów takich jak Wielka Brytania, Szwecja czy Norwegia. Większość badań dotyczy przyczyn występowania mobbingu, charakterystyki ofiary i sprawcy oraz skutków zjawiska (Merecz i inni, 2005). Mało jest jednolitych badań charakteryzujących mobbing w Polsce.

Badania niestety nie dają jednoznacznych wyników. Nie da się wskazać określonej grupy osób, które są narażone na mobbing, można tylko wyróżnić osoby zagrożone. Czynników sprzyjających powstawaniu mobbingu jest również wiele. Problem jest także z samą definicją  mobbingu – każdy autor postrzega to zjawisko inaczej. Wiemy, że skutki molestowania psychicznego mogą być bardzo poważne. Niektóre organizacje prowadzą szkolenia mające na celu zapobieganie mobbingowi w miejscu pracy. Niewątpliwie jest bardzo ważne, aby osoby podejmujące życie zawodowe zdawały sobie sprawę z zagrożenia, jakim jest mobbing.

Niewiele badań wymienia zasoby osobiste*, które mogą ułatwić poradzenie sobie z sytuacją lub pozwalają w jakiś sposób uchronić przed wystąpieniem mobbingu lub złagodzeniem jego skutków. Skutki wywoływane przez molestowanie psychiczne wskazują na powagę zagadnienia i potrzebę dokładniejszych badań związanych z tematyką molestowania psychicznego, szczególnie dotyczących cech, silnych stron jednostki, które mogą przyczynić  się nie tylko do lepszego funkcjonowania w środowisku pracy, ale także mogą pomóc szybciej pogodzić się z zaistniałą sytuacją.

Swoje badania podjęłam zgodnie z preferowanym obecnie podejściem, skupiającym się na profilaktyce. Głównym ich celem było ustalenie związku pomiędzy zasobami osobistymi jednostki i konsekwencjami ponoszonymi przez osoby mobbingowane. Dodatkowym celem było ustalenie obszarów, które warto byłoby zbadać w przyszłości.

Wykorzystując dane uzyskane w badaniach empirycznych  postawiłam następujące hipotezy badawcze:

1. Badane zmienne różnicują grupy między sobą. W grupie kontrolnej ogólne poczucie koherencji i jego trzy składniki powinny być na wyższym poziomie, osoby te powinny w sytuacji stresowej używać głównie stylu skoncentrowanego na zadaniu lub emocjach. Osoby z tej grupy charakteryzują się wewnętrznym poczuciem kontroli oraz niskim poziomem odczuwanego stresu.

2. Istnieje związek pomiędzy zasobami osobistymi a poziomem odczuwanego stresu.

3. Im wyższy poziom poczucia koherencji, tym mniejszy poziom odczuwanego stresu.

4. Im częściej osoba mobbingowana posługuje się stylem unikowym w sytuacjach stresowych, tym bardziej czuje się zestresowana.

5. Predykatorami nasilenia odczuwanego stresu są przede wszystkim wysokie poczucie koherencji i wewnętrzne poczucie kontroli.

            Pierwszą sprawą, na jaką należy zwrócić uwagę, jest poziom zasobów osobistych w obu grupach. Osoby nie poddane mobbingowi mają wyższe ogólne poczucie koherencji, poczucie zrozumiałości, poczucie zaradności oraz poczucie sensowności, niż osoby mobbingowane. Dodatkowo osoby, który nie były molestowane psychicznie, cechują się w większości wewnętrznym poczuciem kontroli, natomiast osoby mobbingowane – zewnętrznym. Niestety na podstawie tych badań nie udało mi się ustalić, czy poczucie kontroli u osób poddanych mobbingowi zmieniło się, czy pozostało takie samo. Należy zwrócić uwagę na fakt, iż osoby molestowane psychiczne uzyskały bardzo wysoki i wysoki wynik w skali kłamstwa, co wskazuje, że chciały się przedstawić w lepszym świetle. Bardzo interesujące wydaje się być jak faktycznie osoby molestowanie moralnie się postrzegają. Powyższe dane wskazują na całkowite potwierdzenie tezy 1.

            Przeprowadzane badania pokazały, że osoby mobbingowane już po zakończeniu działania czynników stresujących mają zdecydowanie wyższy poziom odczuwanego stresu niż osoby z drugiej grupy. Istotne różnice zaistniały między grupami jeżeli chodzi o strategie radzenia sobie ze stresem. Osoby molestowane psychicznie najczęściej w sytuacji stresowej szukają wsparcia lub koncentrują się na rozwiązaniu problemu. Osoby nie mobbingowane zazwyczaj w takiej sytuacji o wiele częściej starają się rozwiązać problem lub koncentrują się na emocjach. Uzyskane dane potwierdzają wcześniejsze założenia o różnicy  w natężeniu zasobów osobistych u osób mobbingowanych i nie mobbingowanych. Wykryto również zależność pomiędzy poziomem poczucia własnej zaradności i poziomem odczuwanego stresu. Można przypuszczać, że im bardziej ktoś uważa, że potrafi poradzić sobie z tą trudną sytuacją i ma ku temu odpowiednie zasoby, tym mniejszy stres przeżywa. Nie wykryłam zależności pomiędzy stylem unikowym i ogólnym poczuciem koherencji a poziomem odczuwanego stresu. Powyższe dane wskazują na częściowe potwierdzenie tezy 2.

            Badania pozwoliły także wyodrębnić wyznaczniki nasilenia poziomu odczuwanego stresu. Najważniejszym z nich jest styl skoncentrowany na poszukiwaniu wsparcia. Ogólne poczucie koherencji ma zdecydowanie mniejsze znaczenie. Natomiast poczucie kontroli nie jest predykatorem nasilenia poziomu odczuwanego stresu. Powyższe dane wskazują na częściowe potwierdzenie tezy 3.

Wnioski

1. Istnieją istotne statystycznie różnice w poziomie poczucia zaradności, poczucia sensowności, poczucia zrozumiałości, poczucia kontroli pomiędzy grupą kontrolną a eksperymentalną.

2. Odczuwany stres w miejscu pracy jest zdecydowanie wyższy u osób mobbingowanych w porównaniu z osobami nie mobbingowanymi

3. Wszystkie style radzenia sobie ze stresem istotnie różnicują grupę eksperymentalną od grupy kontrolnej: u osób mobbingowanych przeważa styl skoncentrowany na poszukiwaniu wsparcia oraz ucieczkowy.

4. Nie stwierdziłam korelacji pomiędzy strategiami radzenia sobie ze stresem a zasobami osobistymi u osób mobbingowanych.

5. Istnieje istotnie statystycznie korelacja między poczuciem zaradności a odczuwanym stresem w grupie osób mobbingowanych: im wyższy poziom poczucia zaradności, tym większy poziom stresu.

6. Wyznaczyłam pięć predykatorów odczuwanego stresu. Są to: styl radzenia sobie ze stresem skoncentrowany na poszukiwaniu wsparcia, poczucie zaradności, styl radzenia sobie ze stresem skoncentrowany na zadaniu, ogólne poczucie koherencji oraz poczucie zrozumiałości.

* Psychologia zdrowia pojęcie zasobów osobistych utożsamia zwykle z właściwościami i umiejętnościami jednostki, które w sposób korzystny decydują o formie i przebiegu tzw. procesów radzenie sobie ze stresem. Zasoby te rozumiane są jako niezależne od klienta (nie ma on na nie wpływu). Dzieli się je na trzy kategorie: poczucie mocy, pozytywna mobilizacja emocjonalna, autoekspresja.
 
Poczucie mocy – odzwierciedla się w przekonaniu o posiadanych możliwościach panowania nad sytuacją i kierowania własnym życiem (przeciwieństwem dużego poczucia mocy jest głębokie poczucie własnej bezsilności i bezradności). Cecha ta określa ogólną postawę życiową wyrażającą się stopniem otwartości na bieżące doświadczenia i gotowości do konfrontacji z tym, co niesie życie, zwłaszcza w obliczu napotykanych zadań, przeszkód i trudności.

Pozytywna mobilizacja emocjonalna – określa stopień emocjonalnego zaangażowania i gotowość do reagowania pozytywnymi emocjami w różnych sytuacjach.

Autoekspresja – określa zdolność jednostki do uzewnętrzniania doświadczanych uczuć, zwłaszcza o negatywnym charakterze.

Bibliografia:

1. Kmiecik-Baran K., Rybicki J., Mobbing – zagrożenie współczesnego miejsca pracy, Pomorski Instytut Demokratyczny, Gdańsk 2003.
2. Matuszyński W., O źródłach i sposobach przezwyciężania mobbingu w organizacji, referat wygłoszony na VIII Ogólnopolskiej Konferencji – „Etyka w życiu gospodarczym” 13 maja 2004 r. w Łodzi, zorganizowanej przez Salezjańską Wyższą Szkołę Ekonomii i Zarządzania.
3. Merecz D., Mościcka A., Drabek M., Mobbing w środowisku pracy. Charakterystyka zjawiska, jego konsekwencje, aspekty prawne i sposoby przeciwdziałania, Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera, Łódź 2005.
4. Sikorska L., Mobbing przyczyną nieetycznych zachowań w miejscu pracy i niepowodzeń na gruncie zawodowym, „Problemy ochrony granic”, 23, 2002, ss. 85-100.